Wstajesz o poranku z nadzieją, że kolejny „cudowny” specyfik zadziała. Jedno spojrzenie w lustro i już wiesz, że wszystko na nic – trądzik znów wrócił. Jeśli masz wrażenie, że Twoja skóra żyje własnym życiem, mamy dla Ciebie dobrą wiadomość: nauka już dawno znalazła rozwiązanie, które może Ci pomóc.
Kwas azelainowy i nadtlenek benzoilu – dwa dobrze przebadane związki, rekomendowane przez dermatologów jako skuteczne w walce z trądzikiem, ale działające w odmienny sposób i odpowiadające na nieco inne potrzeby skóry. Który z tych składników sprawdzi się lepiej w Twoim przypadku? Porównujemy ich mechanizmy działania, skuteczność oraz wyniki badań naukowych, aby ułatwić Ci wybór.
Nadtlenek benzoilu – mechanizm działania
Nadtlenek benzoilu jest prolekiem. Co to oznacza? To, że sam związek jest nieaktywny. Dopiero po nałożeniu na skórę rozkłada się do kwasu benzoesowego i tlenu. Dla jego działania kluczowe jest właśnie uwalnianie reaktywnych form tlenu (wolnych rodników tlenowych). Dzieje się tak, ponieważ odpowiedzialna za powstawanie zmian trądzikowych Cutibacterium acnes jest bakterią beztlenową, więc preferuje środowisko ubogie w tlen. Tymczasem nagły wzrost stężenia tlenu w mieszku włosowym jest dla niej toksyczny. Wolne rodniki uszkadzają jej błony komórkowe, białka i DNA.
Ten mechanizm działa szybko, a ponieważ opiera się na fizycznym uszkodzeniu struktur bakterii (a nie na blokowaniu konkretnego procesu metabolicznego), bakterie praktycznie nie rozwijają wobec niego oporności.
Warto jednak wspomnieć, że konsekwencją tego mechanizmu działania mogą być częstsze podrażnienia skóry. Reaktywne formy tlenu nie działają wyłącznie na bakterie – mogą również przejściowo uszkadzać komórki naskórka i osłabiać barierę skórną. Dlatego częściej pojawiają się:
- suchość,
- łuszczenie,
- pieczenie,
- zaczerwienienie.
Zmniejszenie liczby bakterii oznacza również mniej substancji pobudzających układ odpornościowy. Dodatkowo nadtlenek benzoilu bezpośrednio ogranicza produkcję niektórych cytokin prozapalnych, dzięki czemu:
- zmniejsza się zaczerwienienie,
- maleje obrzęk,
- krostki szybciej się goją.
Nadtlenek benzoilu wykazuje także lekkie działanie keratolityczne. Co kryje się za tym trudnym pojęciem? To, że interesujący nas związek pomaga usuwać martwe komórki naskórka, choć nie jest to główny mechanizm jego działania. Zatem nadtlenek benzoilu może działać także na zaskórniki, a więc na zmiany niezapalne, ale skoro jest to działanie „uboczne”, nie spodziewaj się spektakularnych efektów oczyszczania porów.
Kwas azelainowy – mechanizm działania
Jaki jest sekret skuteczności kwasu azelainowego w starciu z trądzikiem? To kwestia bardzo złożona. Przyjrzyjmy się po kolei mechanizmom działania tego związku.
Najpierw przypomnijmy sobie, że jednym z pierwszych etapów powstawania trądziku jest nadmierne rogowacenie ujścia mieszka włosowego. I już w tej fazie kwas azelainowy znajduje zastosowanie, ponieważ:
- zmniejsza nadmierne namnażanie keratynocytów,
- normalizuje ich dojrzewanie,
- ogranicza tworzenie mikrozaskórników.
To jeden z powodów, dla których pomaga zarówno na zaskórniki, jak i na zmiany zapalne. Ale nie jedyny.
Kwas azelainowy ogranicza bowiem rozwój bakterii Cutibacterium acnes. W jaki sposób? Otóż ogranicza aktywność enzymów wytwarzanych przez ten drobnoustrój oraz zaburza jego metabolizm. Działa wolniej i łagodniej niż inne środki miejscowe używane w walce z trądzikiem, ale nie sprzyja rozwojowi oporności bakterii.
Jednym z największych atutów kwasu azelainowego jest działanie przeciwzapalne. Hamuje on tworzenie reaktywnych form tlenu przez neutrofile oraz zmniejsza aktywność wielu mediatorów zapalnych. Efektem tego jest:
- redukcja zaczerwienienia,
- mniejsza ilość grudek,
- zmniejszenie ryzyka powstawania nowych zmian.
Aby uzyskać piękną, gładką skórę, trzeba zlikwidować nie tylko zmiany trądzikowe, ale także pozostające po zagojeniu krostek przebarwienia. To nie wszystko. Na wrażliwej skórze trądzikowej mogą także występować przebarwienia słoneczne. I tutaj z pomocą przychodzi kwas azelainowy, który:
- hamuje aktywność enzymu tyrozynazy,
- zmniejsza produkcję melaniny,
- celuje przede wszystkim w nadaktywne melanocyty, oszczędzając te, które funkcjonują prawidłowo.
Dlatego dobrze sprawdza się w rozjaśnianiu przebarwień pozapalnych po trądziku.
W przeciwieństwie do nadtlenku benzoilu, który wykorzystuje stres oksydacyjny do niszczenia bakterii, kwas azelainowy może ograniczać nadmierny stres oksydacyjny w skórze, związany z przewlekłym stanem zapalnym.
Uważa się, że ten efekt również przyczynia się do jego działania przeciwzapalnego. Kwas azelainowy działa bardziej selektywnie, a jego skuteczność nie opiera się na generowaniu wolnych rodników, dlatego zwykle jest to preparat o wiele lepiej tolerowany.
Kwas azelainowy i nadtlenek benzoilu – porównanie
Mechanizmy działania kwasu azelainowego i nadtlenku benzoilu częściowo się pokrywają, ale każda z tych substancji ma swoje charakterystyczne właściwości. To właśnie dlatego często mogą się uzupełniać.
Eliminacja bakterii Cutibacterium acnes
Jeśli porównamy siłę działania antybakteryjnego obu substancji, to nadtlenek benzoilu jest zdecydowanie mocniejszy i bardzo szybko zmniejsza liczbę bakterii Cutibacterium acnes. Co ważne, oporność bakterii na tą substancję nie rośnie – cały czas pozostają na nią tak samo wrażliwe. Dodatkowo związek ten pomaga zapobiegać powstawaniu oporności na antybiotyki, dlatego często łączy się go z klindamycyną lub erytromycyną. Pierwsze efekty działania nadtlenku benzoilu można zaobserwować już po 2–4 tygodniach.
Kwas azelainowy również działa przeciwbakteryjnie, ale rezultaty zobaczysz nieco później, więc przy bardzo nasilonym trądziku zapalnym może być mniej skuteczny jako pojedyncza substancja.
Działanie przeciwzapalne
Zarówno kwas azelainowy, jak i nadtlenek benzoilu mają podobne działanie przeciwzapalne.
Odblokowanie porów
W tej kategorii wygrywa kwas azelainowy, gdyż reguluje proces keratynizacji (odnowy komórek) w naskórku. W ten sposób normalizuje nadmierne rogowacenie ujść mieszków włosowych i – co za tym idzie – hamuje proces tworzenia się zaskórników.
Produkcja sebum
Kwas azelainowy hamuje nadmierne wydzielanie i aktywność enzymu 5-alfa-reduktazy, który wywołuje przerost gruczołów łojowych. W efekcie można zaobserwować zahamowanie nadmiernego wydzielania sebum. A hamowanie łojotoku jest jednym z ważnych elementów przywracających skórze trądzikowej zdrowie.
Nadtlenek benzoilu z kolei nie ma istotnego wpływu na produkcję sebum.
Rozjaśnianie przebarwień
Jeśli zależy Ci na rozjaśnieniu przebarwień, nadtlenek benzoilu Ci nie pomoże. Zarówno w przypadku przebarwień potrądzikowych, jak i tych, które pojawiły się wskutek nadmiernych kąpieli słonecznych, najlepszym wyborem będzie kwas azelainowy.
Ryzyko podrażnień
Wiele osób szukających skutecznego preparatu na trądzik najbardziej się boi podrażnień. Kwas azelainowy jest dobrze tolerowany, a ryzyko podrażnień skóry jest małe lub – przy bardzo wrażliwej skórze – umiarkowane. W rzadkich przypadkach może pojawić się lekkie szczypanie przez pierwsze dni lub przejściowe pieczenie. Silne podrażnienie zdarza się bardzo rzadko.
W przeciwieństwie do tego ryzyko wywołania podrażnienia przez nadtlenek benzoilu waha się od umiarkowanego do dużego. Częściej powoduje on suchość, zaczerwienienie, pieczenie i łuszczenie się skóry. Dlatego osoby z:
- atopią,
- wrażliwą cerą,
- trądzikiem różowatym
często lepiej tolerują kwas azelainowy.
Warto również wspomnieć, że nadtlenek benzoilu może także odbarwiać ręczniki, pościel i ubrania.
Kwas azelainowy czy nadtlenek benzoilu – który wybrać?
Nadtlenek benzoilu będzie lepszym wyborem, jeśli:
- masz dużo czerwonych, bolesnych krostek,
- potrzebujesz szybszego efektu,
- stosujesz miejscowy antybiotyk.
Kwas azelainowy będzie lepszy, jeśli:
- masz wrażliwą skórę,
- dominują przebarwienia po trądziku,
- masz jednocześnie rumień lub trądzik różowaty,
- potrzebujesz leczenia długoterminowego z dobrą tolerancją.
Co pokazują badania?
W randomizowanym badaniu porównującym 20-procentowy kwas azelainowy z nadtlenkiem benzoilu połączonym z klindamycyną leczenie nadtlenkiem z antybiotykiem dawało większą redukcję zmian zapalnych po 4 i 12 tygodniach [4]. Jednak starsze, duże badania wykazały, że 15-procentowy żel z kwasem azelainowym był praktycznie równie skuteczny jak 5-procentowy nadtlenek benzoilu, i – co istotne – przy mniejszym nasileniu podrażnienia [2]. Oznacza to, że:
- przy łagodnym i umiarkowanym trądziku różnice nie zawsze są duże,
- w przypadku zaostrzenia zmian trądzikowych nadtlenek benzoilu ma przewagę na początku terapii.
Dla wielu osób najlepsze efekty daje połączenie obu preparatów (często razem z retinoidem), zależnie od rodzaju zmian i tolerancji skóry. Warto to skonsultować z dermatologiem.
Podsumowanie
Który składnik wybrać? To zależy od tego, czego oczekujesz. Jeśli zależy Ci na szybkim opanowaniu stanu zapalnego i masz odporną skórę, nadtlenek benzoilu zadziała sprawniej – biorąc pod uwagę ryzyko podrażnień i nie planując stosowania go bez przerwy przez dłuższy czas. Jeśli natomiast szukasz rozwiązania na dłuższą metę, takiego, które poradzi sobie nie tylko z bakteriami, ale też z przebarwieniami i zaczerwienieniem – a przy tym nie obciąży bariery skórnej – kwas azelainowy będzie bezpieczniejszym wyborem.
Opracowanie: mgr farmacji Marta Koziarska
Bibliografia
- Nast A, Dréno B, Bettoli V, Erdmann R, Finlay AY, et al. European evidence-based (S3) guidelines for the treatment of acne. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2012;26:1–29.
- Gollnick HP, Graupe K, Zaumseil RP. 15% Azelainsäuregel in der Behandlung der Akne. Zwei doppelblinde klinische Vergleichsstudien [Azelaic acid 15% gel in the treatment of acne vulgaris. Combined results of two double-blind clinical comparative studies]. J Dtsch Dermatol Ges. 2004 Oct;2(10):841-7. German. doi: 10.1046/j.1439-0353.2004.04731.x. PMID: 16281587.
- Reynolds RV, Yeung H, Cheng CE, Cook-Bolden F, Desai SR, Druby KM, Freeman EE, Keri JE, Stein Gold LF, Tan JKL, Tollefson MM, Weiss JS, Wu PA, Zaenglein AL, Han JM, Barbieri JS. Guidelines of care for the management of acne vulgaris. J Am Acad Dermatol. 2024 May;90(5):1006.e1-1006.e30. doi: 10.1016/j.jaad.2023.12.017. Epub 2024 Jan 30. Erratum in: J Am Acad Dermatol. 2026 Jul;95(1):347. doi: 10.1016/j.jaad.2026.04.009. PMID: 38300170.
- Schaller M, Sebastian M, Ress C, Seidel D, Hennig M. A multicentre, randomized, single-blind, parallel-group study comparing the efficacy and tolerability of benzoyl peroxide 3%/clindamycin 1% with azelaic acid 20% in the topical treatment of mild-to-moderate acne vulgaris. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2016 Jun;30(6):966-73. doi: 10.1111/jdv.13541. Epub 2016 Feb 24. PMID: 26915831.