Kwas azelainowy w terapii trądziku hormonalnego u dorosłych.

Trądzik kojarzy się przede wszystkim z okresem dojrzewania. Rzeczywiście, najczęściej pojawia się między 15. a 18. rokiem życia i u wielu osób z czasem ustępuje samoistnie. Nie zawsze jednak tak się dzieje. U części osób zmiany skórne utrzymują się również w dorosłości, a u niektórych pojawiają się dopiero po 25. roku życia. Tę postać choroby określa się mianem trądziku dorosłych (acne tarda). Czym różni się od trądziku młodzieńczego i jakie metody leczenia stosuje się najczęściej? Przyjrzyjmy się temu bliżej.

Skąd się bierze trądzik u dorosłych?

W przypadku dorosłych przyczyny zmian skórnych są zwykle bardziej złożone niż u nastolatków. Proces powstawania zmian trądzikowych w samej skórze wygląda podobnie: gruczoły łojowe pracują zbyt intensywnie, pory się zatykają, pojawia się stan zapalny. W tym procesie biorą udział także bakterie obecne na skórze (przede wszystkim Cutibacterium acnes), które mogą nasilać stan zapalny.

Skóra jest narządem, który bardzo intensywnie reaguje na zmiany hormonalne zachodzące w organizmie. Szczególne znaczenie mają androgeny – hormony obecne zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Ich zadaniem jest między innymi stymulowanie wzrostu gruczołów łojowych i pobudzanie ich do produkcji sebum. Sprzyja to zmianom skórnym związanym z trądzikiem.

Trądzik hormonalny najczęściej dotyczy kobiet, co nie znaczy, że nie występuje u mężczyzn. W ciężkich przypadkach może on prowadzić do powstawania blizn oraz przebarwień pozapalnych, co istotnie pogarsza jakość życia.

Wahania hormonalne są wpisane w cykl życia organizmu. Na pewnych etapach życia mogą jednak sprzyjać pojawianiu się lub zaostrzeniu zmian trądzikowych.

Najczęściej obserwuje się je:

w drugiej połowie cyklu miesiączkowego,
w okresie ciąży i po porodzie,
podczas menopauzy,
u osób z zespołem policystycznych jajników (PCOS),
w przebiegu niektórych chorób tarczycy,
w sytuacjach przewlekłego stresu, kiedy wzrasta stężenie kortyzolu.

Na kondycję skóry wpływają również niedobór snu, palenie papierosów oraz niektóre leki.

Ponadto przedmiotem licznych badań był wpływ czynników genetycznych na rozwój trądziku. Wyniki obserwacji bliźniąt oraz analiza rodzinnego występowania choroby wskazują, że skłonność do trądziku może być dziedziczona.

Dlaczego hormony wpływają na stan skóry?

Czasy, w których trądzik uważano wyłącznie za chorobę skóry, dawno minęły. Obecnie patrzy się na ten problem szerzej. Coraz częściej wskazuje się na cztery elementy zwiększające ryzyko wystąpienia zmian trądzikowych:

nadmiar androgenów,
nadmierna aktywacja szlaku mTOR (brzmi skomplikowanie, ale takie nie jest – przekonasz się o tym w dalszej części artykułu),
przewlekły stan zapalny (m.in. związany z receptorami TLR2),
zaburzenia mikrobiomu skóry.

Dziś wiadomo, że samo stosowanie preparatów o działaniu miejscowym często nie wystarcza. Skuteczne leczenie trądziku coraz częściej uwzględnia również styl życia oraz ewentualne zaburzenia hormonalne i metaboliczne.

Nadmiar androgenów

Wzrost poziomu androgenów („męskich” hormonów płciowych) w organizmie najczęściej jest spowodowany schorzeniami, takimi jak:

łagodne i złośliwe guzy jajników oraz nadnerczy,
guzy przysadki mózgowej i podwzgórza,
zespoły paranowotworowe (np. ektopowe wydzielanie ACTH przez raka oskrzela),
wrodzony przerost nadnerczy,
zaburzenia rozwoju płci,
zespół policystycznych jajników (PCOS),
choroba Cushinga,
inne choroby endokrynologiczne, np. nadczynność tarczycy.

Jednak do zaburzeń hormonalnych związanych z nadmiarem androgenów mogą prowadzić również czynniki zewnętrzne związane ze stylem życia, takie jak:

przewlekły stres,
jadłowstręt psychiczny,
nadmierny wysiłek fizyczny.

Osobną grupę czynników zewnętrznych, które mogą powodować wzrost stężenia androgenów, stanowią leki, np.:

hormonalne środki antykoncepcyjne zawierające progestageny o działaniu androgennym,
androgeny,
steroidy anaboliczne,
leki przeciwpadaczkowe,
glikokortykosteroidy,
ACTH,
metyrapon (stosowany u pacjentów z zespołem Cushinga),
niektóre kosmetyki.

Co istotne, trądzik hormonalny nie zawsze oznacza, że poziom hormonów we krwi jest nieprawidłowy. W rzeczywistości większość kobiet cierpiących na trądzik dorosłych ma prawidłowy poziom androgenów. U wielu osób problem wynika między innymi z większej wrażliwości gruczołów łojowych na działanie androgenów, nawet jeśli ich stężenie mieści się w normie.

Dodatkowo sam gruczoł łojowy jest w stanie przekształcić słabe prekursory hormonów w silne androgeny, takie jak testosteron i dihydrotestosteron. Wiele badań wskazuje na to, że u pacjentek z trądzikiem miejscowa produkcja androgenów w gruczole łojowym jest bardziej aktywna niż u osób zdrowych.

Czasami problemem jest „relatywna przewaga” androgenów, która powstaje przy niedoborze estrogenów. Dzieje się tak na przykład w przedwczesnej niewydolności jajników, czyli stanie, w którym jajniki zaczynają wygasać wcześniej, niż powinny. W takiej sytuacji skóra traci część ochronnego działania estrogenów, a androgeny zaczynają działać silniej niż wcześniej.

Nadmierna aktywacja szlaku mTOR

Drugim ważnym mechanizmem powstawania trądziku jest tzw. szlak mTOR. Można go porównać do biologicznego „przełącznika wzrostu”. Gdy organizm odbiera sygnał, że ma pod dostatkiem energii i składników odżywczych, mTOR pobudza gruczoły łojowe do intensywniejszej pracy i zwiększa produkcję sebum.

Dieta i wydzielane pod jej wpływem hormony mogą zwiększać ryzyko trądziku dorosłych. Szlak mTOR najsilniej aktywowany jest bowiem przez:

insulinę,
IGF-1 (insulinopodobny czynnik wzrostu),
androgeny,
aminokwasy (zwłaszcza leucynę),
nadmiar kalorii.

Jak to wygląda w praktyce? Dla krajów zachodnich charakterystyczna jest dieta o wysokim indeksie glikemicznym, bogata w białka mleka. Gdy dostarczamy do organizmu tego typu produkty, aktywuje się insulinopodobny czynnik wzrostu (IGF-1). To z kolei jest jasnym sygnałem dla szlaku mTOR: „Czas zmobilizować gruczoły łojowe!”. Na efekty nie trzeba czekać długo: trądzik rozwija się w najlepsze.

Dobra wiadomość jest taka, że są naturalne sposoby na hamowanie mTOR. Zalicza się do nich:

poprawa wrażliwości na insulinę,
regularna aktywność fizyczna,
redukcja masy ciała (jeśli jest nadmierna),
dieta o niższym indeksie glikemicznym.

Przewlekły stan zapalny związany z TLR2

Nasza skóra ma własny system alarmowy. Kiedy dochodzi do nagromadzenia łoju i namnażania bakterii w mieszku włosowym, komórki skóry uruchamiają receptory odpornościowe, które rozpoczynają reakcję zapalną. Jednym z najważniejszych jest receptor Toll-podobny 2 (TLR2). To właśnie jego aktywacja sprawia, że powstaje bolesna krosta, a wokół zatkanego pora pojawia się zaczerwienienie i obrzęk.

Schorzenia związane z zaburzeniami hormonalnymi i metabolicznymi, takie jak hiperandrogenizm, insulinooporność, zespół policystycznych jajników czy przewlekły stres osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, mogą sprzyjać nasileniu aktywacji receptora TLR2 w skórze, wzmacniając odpowiedź zapalną i przyczyniając się do rozwoju trądziku dorosłych.

Jak rozpoznać trądzik hormonalny?

Nie każdy trądzik u osoby dorosłej ma podłoże hormonalne, jednak istnieją cechy, które mogą na nie wskazywać.

Najczęściej zmiany zapalne pojawiają się na brodzie, wzdłuż żuchwy i na szyi. Są to zwykle głębokie, bolesne grudki lub guzki, które goją się powoli i pozostawiają przebarwienia. Charakterystyczne jest także nawracanie zmian przed miesiączką oraz utrzymywanie się problemu mimo zakończenia okresu dojrzewania.

Jeżeli trądzikowi towarzyszą nieregularne miesiączki, nadmierne owłosienie, wypadanie włosów lub nagły przyrost masy ciała, warto skonsultować się z lekarzem. Takie objawy mogą wskazywać na zaburzenia hormonalne wymagające diagnostyki.

Trądzik u dorosłych. Dlaczego samo leczenie to za mało?

Nie istnieje jedno uniwersalne postępowanie terapeutyczne odpowiednie dla wszystkich pacjentów. Kluczowe znaczenie ma właściwe rozpoznanie i leczenie podstawowego zaburzenia, odpowiedzialnego za nieprawidłowości hormonalne. Istotną rolę odgrywają również modyfikacja stylu życia, ograniczenie przewlekłego stresu oraz odpowiednio zbilansowana dieta, które mogą wspierać przywrócenie równowagi metabolicznej i hormonalnej organizmu. Równie ważna jest codzienna pielęgnacja.

Nadmierne przesuszanie skóry czy stosowanie wielu silnie złuszczających preparatów jednocześnie może prowadzić do podrażnienia i pogorszenia stanu cery. Dlatego coraz częściej rekomenduje się składniki, które działają skutecznie, ale jednocześnie są dobrze tolerowane przez skórę.